21 آذر 1397
En | 
زمان انتشار: 04 مهر 1397
آخرین به‌روزرسانی: یکشنبه, 08 مهر,1397
بازدید: 405
پنجره جمعیتی، انتقالات اقتصادی نسلی و چشم‌انداز سود جمعیتی اول و دوم در ایران
پنجره جمعیتی، انتقالات اقتصادی نسلی و چشم‌انداز سود جمعیتی اول و دوم در ایران

سود جمعیتی طی دو مرحله اتفاق می‌افتد که سود جمعیتی اول به دورانِ به حداکثر رسیدن نیروی کار و رشد مثبت نسبت حمایت مرتبط است و «سود جمعیتی دوم» به افزایش بهره‌وریِ نیروی کار و دورانِ سالمندی جمعیت و افزایش انگیزه پس‌انداز در میان این بخش از جمعیت مربوط می‌باشد...

علی اکبر محزون[1]

واژگان کلیدی: ساختار سنی جمعیت، پنجره جمعیتی، حساب‌های ملی انتقالات، نسبت حمایت، سود جمعیتی

طبق «نظریه اول گذار جمعيتي» که تحولات حجم، رشد و ساختار سنی جمعیت جوامع را تبیین می‌کند، در ایران این گذار به مرحله سوم یعنی کاهش توأم نرخ باروری و نرخ مرگ و میر رسیده و ساختار سنی جمعیت در مرحله میانسالی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، با رسیدن سهم جمعیت مولّد یا بالقوه فعال از نظر اقتصادی (سهم جمعیت 15 تا 64 ساله) به میزان‌های حداکثری خود یعنی حدود 70 درصد کل جمعیت کشور، «پنجره فرصت جمعیتی» در ایران فراهم گردیده و به فعل در آمدن این فرصت، مستلزم توجه ویژه به نقش تغییرات ساختار سنی در «چرخه عمر اقتصادی» و سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی شایسته برای بهره‌گیری هر چه بیشتر از آن است. طبق بررسی‌های صورت گرفته، فاز پنجره جمعیتی در ایران حدوداً از دهه 1380 آغاز شده و تا حدود دهه 1430 ادامه خواهد یافت.

میزان تأثیرپذیری رشد اقتصادی از این تغییرات ساختار سنی جمعیت (با فرض ثابت بودن تأثیر سایر عوامل)، «سود جمعیتی» نامیده می‌شود که از پروفایل انتقالات اقتصادی نسلی یا به عبارت دیگر از اندازه‌گیری جریان‌های دریافتی و پرداختی انتقالات بین نسل‌ها به دست می‌آید. این پروفایل تا کنون با اجرای پروژه «حساب‌های ملی انتقالات» در بیش از 60 کشور دنیا از جمله ایران به دست آمده و به طور خلاصه نشان می‌دهد که به طور متوسط هر فرد در یک سن معیّن چه میزان تولید، مصرف، به اشتراک‌گذاری منابع و پس‌انداز برای آینده انجام می‌دهد و نهایتاً در مجموع کل جمعیت، در چه دوره زمانی، سوددهی جمعیتی، مثبت و در چه دوره زمانی این سوددهی منفی است.

سود جمعیتی طی دو مرحله اتفاق می‌افتد که «سود جمعیتی اول» به دورانِ به حداکثر رسیدن نیروی کار و رشد مثبت «نسبت حمایت» مرتبط است و «سود جمعیتی دوم» به افزایش «بهره‌وریِ نیروی کار» و دورانِ سالمندی جمعیت و افزایش انگیزه پس‌انداز در میان این بخش از جمعیت مربوط می‌باشد. در جریان گذار ساختار سنی جمعیت، این سودها به ترتيب و پشت سر هم اتفاق مي‌افتند؛ یعنی ابتدا سود اول اتفاق مي‌افتد و به يك نقطه پايانی مي‌رسد و قدری دیرتر سود دوم آغاز می‌شود و به صورت نامحدود ادامه پيدا مي‌كند. به طور خلاصه، سود اول يك پاداش گذرا را در بر دارد و دومي پاداش را به دارايي‌هاي بزرگتر و توسعه پايدار تبديل مي‌كند.

در این مقاله پس از مرور مختصری بر مبانی نظری سود جمعیتی، محاسبات لازم برای ایران ارائه می‌شود که نشان می‌دهد زمینه سود جمعیتی اول به مدت حدوداً 40 سال از اواسط دهه 1360 تا اواسط دهه 1410 فراهم شده است. همچنین طبق نتایج به دست آمده، در مقاطع میانی دوره زمانی مذکور، تا بیشینه‌ای در حدود 2.3 درصد از رقم مربوط به رشد اقتصادی ایران (بدون در نظر گرفتن تأثیر سایر عوامل) به سود جمعیتی اول اختصاص داشته است. پس از این دوره، زمینه سود جمعیتی دوم در ایران آغاز می‌شود.

نکته حائز اهمیت این است که هیچ یک از دو مرحله سود جمعیتی به خودی خود رخ نمی‌دهد و اساساً شرایط بالقوه‌ای است که صرفاً با سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی مؤثر و متناسب با هر دوران می‌تواند به فعل در آید. براي مشاهده  متن كامل  مقاله به فايل پيوست مراجعه كنيد.

 

[1] کارشناس ارشد جمعیت‌شناسی، مرکز آمار ایران، دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری

تصاویر
  • پنجره جمعیتی، انتقالات اقتصادی نسلی و چشم‌انداز سود جمعیتی اول و دوم در ایران
فایلهای پیوست
طراحی سایت